:: INFÓRMATE dende a Galiza ::

Os alimentos/cultivos transxénicos: unha aproximación ecolóxica

Archivado en Ecoloxía • Fecha: 30-05-2006 13:29

Gregorio Álvaro Campos

A comercialización dos cultivos transxénicos existentes teñen un único fin: aumentar os mercados e os beneficios. Afonda nos erros da revolución verde, non traen ningún beneficio para os consumidores e dá a puntilla de morte aos pequenos agricultores, 1400 millóns no mundo, ao facelos aínda máis dependentes do complexo xenético industrial, polo que nunca eliminarán a fame no mundo.

A gran ameaza para o medioambiente e para a biodiversidade que supoñen os cultivos transxénicos, a mercantilización da vida en forma de patentes de seres vivos, o roubo do patrimonio xenético aos países do Sur mediante a biopiratería, a privatización da propiedade que ten a materia viva para reproducirse e deixar o control da soberanía e seguridade alimentaria mundial en mans de menos de 5 multinacionais biotecnolóxicas son algunhas das dramáticas consecuencias da transxenización da comida. Todo iso vai incluído no mesmo paquete; se compramos os transxénicos compramos as súas consecuencias necesariamente. Antes de comprar temos que saber ben o que nos venden.

O debate dos alimentos transxénicos

O debate sobre a implantación de novos cultivos, coñecidos como transxénicos e que foron obtidos mediante inxeniería xenética ou tamén chamada tecnoloxía do ADN recombinante, preséntase como un dos máis conflictivos que marcaron a finalización do século XX e os albores do século XXI.

O debate calou en toda a sociedade porque está en xogo o futuro da agricultura e da alimentación mundial nun contexto de produción barata de alimentos que trouxo consigo unha redución constante da calidade dos alimentos consumidos, salpicada con escándalos alimentarios como o das vacas tolas ou os polos con dioxinas, un deterioro paralelo do medio ambiente e un aumento dos beneficios obtidos polas grandes corporacións da cadea de alimentación.

Os pequenos agricultores e gandeiros non saíron mellor parados que os consumidores xa que esta tecnificación, encamiñada exclusivamente á redución de custos de produción de alimentos, condénalles a unha penuria económica previa á extinción. A Política Agraria Comunitaria reforza esta tendencia, xa que as súas axudas recaen maioritariamente nuns poucos grandes propietarios agrícolas, (o 4% dos propietarios reciben o 40% das axudas, o que en España supón máis de 360.000 millóns de pesetas) e prima un modelo agrario baseado nun productivismo ilimitado na procura constante do máximo beneficio rápido, o que leva a unha agricultura e unha gandería que contaminan os campos de cultivo e acrecentan o problema da calidade das augas. Todo iso para producir uns alimentos que portan a correspondente dose de pesticidas, hormonas e antibióticos.

Neste escenario dantesco xorde a tecnoloxía transxénica como a panacea que poñerá orde en todo este marasmo alimentario, segundo a opinión do complexo xenético-industrial e dos seus portavoces, os bioentusiastas, que tratan de transformar unha cuestión política (a aceptación por parte da sociedade da tecnoloxía transxénica na produción de alimentos) nunha cuestión exclusivamente científico-técnica, para desprazar a toma de decisións cara a instancias onde as multinacionais exercen un mellor control. Esta decisión atinxe a toda a sociedade e non a un grupo reducido de expertos, pois non estamos discutindo exclusivamente a bondade ou non das técnicas transxénicas, senón o contexto político, legal e económico en que se empregan estas técnicas. A avaliación político-legal-económica enmascárase como diagnóstico exclusivamente científico.

Os transxénicos e a seguridade alimentaria

No plano exclusivamente científico existen numerosas incertezas, xa coñecidas, sobre a seguridade dos transxénicos para a saúde e para o medio ambiente: a utilización de xenes de resistencia a antibióticos, as posibles alerxias alimentarias froito dos xenes foráneos introducidos, a produción de sustancias tóxicas “non previstas” nas plantas transxénicas, a contaminación xenética por polinización cruzada, o efecto nocivo dos cultivos “Bt” sobre o resto dos insectos, sobre a materia viva do chan e sobre a cadea trófica dos ecosistemas, entre outros. A British Medical Association que agrupa a mais de 100.000 médicos no Reino Unido ou a Union of Concerned Scientist que reúne a 30.000 membros en EE UU, entre outras, alertaron sobre os riscos mencionados e pediron a aplicación do principio de precaución. O principio de equivalencia substancial baséase na equiparación química entre os alimentos transxénicos e os convencionais para supoñer a inocuidade dos primeiros sen tela que demostrar. O gran aforro económico que isto supón para o complexo xenético industrial era unha razón máis que suficiente para impoñer na OCDE e outros organismos internacionais este criterio en contraposición ao principio de precaución.

Un exemplo moi ilustrativo da gran falacia que supón o principio de equivalencia substancial como base para a avaliación da seguridade dos alimentos transxénicos é o caso dos priones. Estes son as proteínas responsables da encelopatía esponxiforme bovina (mal das vacas tolas), cuxa composición de aminoácidos é exactamente igual ao daquelas procedentes das células sas e só cambia a súa forma espacial. De acordo ao mencionado principio, a carne dunha vaca tola é substancialmente equivalente ao dunha vaca sa. O problema radica en que non se poden predecir os efectos toxicolóxicos, bioquímicos e inmunolóxicos dos alimentos transxénicos a partir da súa composición química.

A seguridade “científica” da inocuidade dos transxénicos para a saúde e o medio ambiente, que argumentan os bioentusiastas recordan os informes “científicos” da industria nuclear que demostraban a imposibilidade de que ocorrese un accidente nuclear grave durante o funcionamento de todas as centrais nucleares no mundo ou os datos “científicos” da industria petroleira que demostraban que o cambio climático era un invento dos ecoloxistas.

A revolución verde, os agrotóxicos e a fame

Os cultivos transxénicos que existen non son a panacea prometida que vai multiplicar a produción de alimentos con menos terra, con menos auga e reducindo á vez a irresponsable utilización masiva de biocidas que nos trouxo a revolución verde.

A revolución verde trouxo un aumento na produción de alimentos. En cereais, este aumento supuxo un 282% no período 1950-1990 pasando a produción mundial de 631 a 1780 millóns de Tm (1). No mesmo período, a produción de carne de cordeiro e vacuno creceu un 258% e as capturas pesqueiras aumentaron un 454% (1). Cifras, todas elas, que están por encima do aumento da poboación mundial (un 212%) (2) á que se pretendía alimentar. Pero en contra de todo prognóstico, neste mesmo período, a brecha económica entre os países ricos e pobres ensanchouse e con ela a fame existente. Este sistema de produción de alimentos fai que, segundo datos da FAO, actualmente existan 841 millóns de persoas no mundo que pasan fame ou malnutrición mentres que á vez hai 600 millóns de persoas con problemas de saúde a causa do sobrepeso, produto da sociedade do despilfarro e do comesto lixo. Entre tanto, vanse morrendo 19.000 nenos diariamente debido á desnutrición (3).

O aumento na produción de alimentos veu acompañado dun uso masivo de fertilizantes, que no período 1950-1990 creceu un 1040% (3), e biocidas esparexados por todo o mundo a tal escala que hoxe en día o DDT (insecticida actualmente prohibido) podémolo atopar no leite de todos os mamíferos da terra, incluídos os humanos. Os soños existentes, na década dos 40, de acabar coas pragas de insectos e dos patóxenos vexetais a golpe de agrotóxico, transformáronse nun pesadelo, pois as resistencias creceron como a espuma e os efectos destes potentes tóxicos causan actualmente a morte de 220.000 persoas cada ano (4).

Volvendo aos cultivos transxénicos, o irónico é que esta biorevolución dos cultivos transxénicos está sendo introducida polos mesmos intereses (Novartis, Monsanto, DuPont,..) que promoveron a agricultura baseada nos agrotóxicos. Coma se non se sacou ningún ensino da revolución verde afóndase no mesmo paradigma dos plaguicidas e dos monocultivos, que non fai senón facilitar a propagación das pragas e a aparición de resistencias entre as mesmas cara aos biocidas. A espiral -plaguicida/praga resistente/maiores doses de plaguicida ou plaguicida novo- é unha círculo que se pecha deixando importantes beneficios nas contas destas multinacionais productoras de agrotóxicos.

Os cultivos transxénicos existentes e os seus perigos

O argumento tan manido de que “non se poden demonizar todos os alimentos transgénicos e hai que analizar caso por caso” non o aplican os bioentusiastas cando falan das excelencias destes. Aquí fálase de plantas resistentes á seca ou á salinidade, de plantas con valores nutritivos mellorados ou de plantas superproductoras cando non de plantas devoradoras de contaminación, todas elas inexistentes no mercado. Cando analizamos “caso por caso” a superficie mundial cultivada con transxénicos no ano 99, corresponde nun 71% a plantas resistentes aos herbicidas, un 22% a plantas insecticidas “Bt” e un 7% a plantas con ambas características (5). Se o que nos queren dicir é que o bo está por vir, poderíanse aforrar o que nos coaron con nocturnidade e aleivosía.

Os cultivos resistentes aos herbicidas de amplo espectro como o glifosato e o glufosinato, incrementan a utilización dos mesmos, consecuencia directa dos propios cultivos e dada a presión da industria para aumentar as vendas de herbicidas. O cultivo de soia resistente ao glifosato incrementa o uso de herbicidas entre 2 e 5 veces en comparación con outros sistemas habituais de control de herbas e é 10 maior que o uso de herbicidas en sistemas de control integrado (6).

Os 28.3 millóns de Has, que supuxeron estes cultivos no ano 99, e a utilización reiterada, ano tras ano, do mesmo tipo de herbicida aumenta enormemente a posibilidade de que a poboación de plantas silvestres (malas herbas) desenvolvan resistencia ao herbicida (7).

En caso de rotación de cultivos, as sementes da colleita anterior que brotan convértense en supermalezas para o novo cultivo porque neste caso o herbicida é ineficiente xa que están xenéticamente preparadas para iso. As liberacións a gran escala destes cultivos supoñen un risco ecolóxico enorme debido á polinización cruzada entre os cultivos transxénicos e as variedades silvestres emparentadas que levará, tamén, inevitablemente á aparición de supermalezas resistentes aos herbicidas. A evidencia indica que tales intercambios xenéticos entre plantas silvestres e cultivos ocorren practicamente con todos os cultivos (8).

As compañías afirman que estes herbicidas de amplo espectro son inofensivos para o medioambiente e os humanos. Pero foi descrito que o glifosato pode ser tóxico para algunhas especies invertebradas que habitan no chan, incluíndo predadores beneficiosos como arañas, carábidos e especies detritívoras como vermes de terra, e tamén para os organismos acuáticos, incluídos os peixes (9). Ademais é tóxico para os traballadores do campo (10) e termina chegando aos nosos pratos cos restos que levan os cultivos. En 1991, o fiscal xeral do estado de Nova York cuestionou a linguaxe que Monsanto utiliza na súa publicidade do Roundup, en concreto os termos “biodegradable” e “inocuo para o medio ambiente”, conseguindo que Monsanto deixase de utilizar tales termos na súa publicidade.

O outro tipo de cultivos transxénicos existente son as plantas insecticidas, chamadas “Bt”, que supoñen o 22% da superficie mundial cultivada con transxénicos. Devanditas plantas levan incorporados xenes da bacteria Bacillus thurigienses co que a planta produce o seu propio insecticida para defenderse dos lepidópteros. A industria promete substituír o uso de insecticidas sintéticos no control de pragas de insectos. Con todo, o que non se di é que os cultivos padecen diversas pragas de insectos diferentes e que se haberá de aplicar os insecticidas “de sempre” para controlar outras pragas de insectos diferentes aos lepidópteros (11).

Doutra banda sábese que varias especies de lepidópteros desenvolveron resistencias á toxina “Bt”, o que fai supoñer a aparición de fortes resistencias en cultivos “Bt” onde a expresión continua da toxina crea unha forte presión selectiva (12). Para retardar a aparición de resistencias, que non impedilas, o Departamento de Agricultura de EE UU, o de Canadá, así como as propias compañías, como Monsanto, esixen que nos campos de cultivos “Bt” de América do Norte destínese entre un 20 e un 40% da superficie de cultivo a plantas non transxénicas, que sirvan de “refuxio” aos insectos e así retardar a aparición de resistencias. En España, non só se deu o visto bo ao cultivo do millo “Bt” de Novartis senón que a Comisión de Bioseguridade, dependente do Ministerio de Medio Ambiente, non considerou necesario que nos nosos campos de cultivo utilícense estes "refuxios" para frear a inevitable aparición dos insectos resistentes. Como nota anecdótica cabo sinalar que se negou a participación de expertos, representantes de grupos ecoloxistas, neste Comisión de Bioseguridade.

Os cultivos “Bt” tamén afectan directa ou indirectamente a outros insectos e predadores a través dos efectos da toxina “Bt” no ámbito trófico. Está descrito que aumenta a mortaldade entre as larvas da bolboreta monarca (13), xoaniñas (14) e larvas de crisopo (15). A produción de toxinas nos cultivos “Bt” é continua ao longo do ciclo vital da planta. As toxinas “Bt” poden incorporarse ao chan a través do material vexetal que se descompón e das toxinas liberadas polas raíces dos cultivos “Bt”, e poden persistir de 2 a 3 meses ao ligarse ás partículas de arcillas, mentres mantén a actividade da toxina. Estas toxinas que se van acumulando nos chans e na auga poden afectar de forma negativa á biótica do chan, así como aos procesos vivos de reciclado de nutrientes (16).

O 7% restante da superficie mundial de transxénicos corresponde a plantas que conteñen ambas características: a resistencia a herbicidas e o carácter insecticida.

Cultivos transxénicos, patentes e biopirateria

Absolutamente todas as sementes transxénicas veñen acompañadas dun sistema de patentes de organismos vivos que se quere impoñer a través da Organización Mundial do Comercio (OMC) e que entran nun frontal conflito co Convenio de Diversidade Biolóxica (CDB) asinado por mais de 130 países. Se privatizan xenes, microorganismos, plantas e animais que son patrimonio da humanidade para beneficio único e exclusivo dunhas compañías biotecnolóxicas que secuenciaron eses xenes.

Actualmente, aínda que a gran maioría da biodiversidade atópase nos países do Sur e a riqueza plural de cultivos de que dispoñemos foi creada polos campesiños do planeta, especialmente polos destes países pobres, máis do 97% destas patentes as detentan compañías privadas de EE UU, Xapón e a Unión Europea. Fai 100 anos xa existía todo o acervo xenético actual, pero non existía ningunha das multinacionais que hoxe detentan estas patentes. As patentes de organismos vivos ou as súas partes son un roubo descarado e supoñen deixar a soberanía e a seguridade alimentaria mundial en mans do complexo xenético industrial cuxo único obxectivo é aumentar os beneficios. Renunciar ao noso dereito sobre a materia viva, é deixar a unhas cantas multinacionais o campo libre para orientar os progresos técnicos nas vías máis beneficiosas para estas compañías e non nas máis útiles para a sociedade. Aínda que os transxénicos non supuxesen absolutamente ningún risco, serían inaceptables se teñen que vir protexidos con patentes sobre organismos vivos.

Dado que o control dos agricultores a través de patentes é complicado, o complexo xenético industrial está desenvolvendo a tecnoloxía terminator e no seu conxunto xa posúen 30 patentes diferentes sobre variacións desta tecnoloxía (17). Terminator permite o control biolóxico da capacidade que ten a materia viva para multiplicarse e da que se valeron ata agora os agricultores e gandeiros para vivir. A tecnoloxía terminator é especialmente perversa pois permite producir plantas transxénicas cuxas sementes son estériles, obrigando ao agricultor a comprar necesariamente as sementes para poder cultivar. a súa incidencia, sobre todo nos países do Sur, será devastadora para a soberanía alimentaria de preto de 1400 millóns de persoas que actualmente viven dunha agricultura de subsistencia gardando as sementes dun ano para outro. Segundo a experiencia, así incrementarase o fame.

O debate dos transxénicos no estado español

O debate hoxe existe grazas ao movemento ecoloxista e a outras organizacións sociais que nos esforzamos para facelo chegar á sociedade. Desde que se empezaron a comercializar os alimentos transxénicos, a mediados dos 90, a industria fixo todo o posible por silencialo. Os transxénicos comercializáronse sen un etiquetado claro e distintivo e mesturando o gran transxénico con gran convencional para evitar que o consumidor poida elixir o que compra. A opinión pública europea declarouse maioritariamente en contra para comer alimentos transxénicos en diferentes enquisas realizadas os últimos cinco anos. En España, todos os sindicatos agrarios, salvo Asaja pediron a moratoria, o goberno de Aragón recomendou aos agricultores que non planten transxénicos polo desastre económico que lles pode supoñer dado que o millo transxénico págase menos que o millo convencional e moitas cooperativas non o aceptan porque as empresas de alimentación europeas foxen del e buscan millo con garantía de que non é transxénico. O goberno vasco declarou unha moratoria e o goberno de Castilla La Mancha instou ao goberno central a que implante unha moratoria. Esta situación é xeneralizada en toda a Unión Europea e chegou a EE UU onde os agricultores foxen tamén dos transxénicos ao ver pechado o mercado europeo. Como consecuencia de todo iso na colleita deste ano en EE.UU diminuíu a superficie cultivada con soia e con millo transxénicos un 10 e un 25% respectivamente (18).

A posición do goberno español é de total conivencia coas multinacionais biotecnolóxicas, somos o único país europeo onde se están cultivando millo transxénico (Novartis), estase sementando sen ningún control pois a semente pódea comprar calquera, ninguén explicou aos agricultores que deberían implantar refuxios para atrasar a aparición de resistencias, ninguén controla a utilización dos transxénicos na cadea de alimentación e ninguén informa ao consumidor de que alimentos conteñen compoñentes transxénicos. A posición das autoridades españolas (Ministerios de Medio Ambiente, de Agricultura Pesca e Alimentación e de Sanidade e Consumo) é de auténtico desprezo cara aos agricultores que ven como as empresas de alimentación buscan mercados libres de transxénicos e cara aos consumidores que non poden elixir o que están comendo. O goberno español está favorecendo os intereses das empresas biotecnolóxicas cando o que debería facer é protexer os intereses dos agricultores, defender a saúde dos consumidores, coidar do maltratado medio ambiente e escoitar o sentir da opinión publica respecto diso.

Gregorio Álvaro Campos (e-mail: gregorio.alvaro@uab.es)
Profesor do Departament d’Enginyeria Química da Universitat Autònoma de Barcelona e membro de “Ecologistas en Acción”.

Referencias bibliográficas

(1) Lester R. Brown, “Inseguridade alimentaria: un tema ineludible”. A situación no mundo 1994, informe do Worldwath Institute. Emecé Editores.

(2) Jorge Riechmann, “Agricultura ecolóxica e rendementos agrícolas: achega a un debate inconcluso”. Documento de traballo da Fundación 1º de Maio, 2/2000.

(3) Lester R. Brown, “Alimentar a 9.000 millóns de persoas”. A situación do mundo 1999, informe do Worldwath Institute. Icaria Editorial.

(4) Mohamed Larbi Bouguerra, “A praga dos pesticidas tóxicos”. Lle Monde Diplomatique nº 54 Abril, 2000.

(5) Clive James, “Global review of comercialised transgenic crops”. ISAAA Briefs 12/1999.

(6) Jorge Riechmann. “Sobre a fame no mundo, o emprego e a protección ecolóxica: algunhas falacias” Cultivos e alimentos transxénicos, unha guía crítica. Os libros da Catarata Editores, 2000.

(7) Goldburg, R.J. 1992. “Environmental Concerns with the Development of Herbicide-Tolerant Plants”. Weed Technology 6: 647-652.

(8) Pauk J., Stefanov I., Fekete S., Bögre L., Karsai I., Feher A. e Dudits D. 1995. “A study of different promoter activities and risk assesment of field use in transgenic rapeseed plants”. Euphytica 85 (1-3) 411-416.

(9) Pimentel D. et ao. 1995. “Environmental and economic cost of pesticide use”. Bioscience 42: 750-760.

(10) Carolyn Cox. 1991. “Glyphosate fact sheet”. Journal of Pesticide Reform 11, 2.

(11) Gould F. 1994. “Potencial and problems with high-dose strategies for pesticidal enginereed crops”. Biocontrol Science and Technology. 4: 451-461.

(12) Tabashnik, B.E. 1994. “Delaying insect adaptation to transgenic plants: seed mixtures and refuxia reconsidered”. Proc. R. Soc. London. B 255: 7-12.

(13) Losey J., Raynor L.S. y Carter M.E. 1999. “Transgenic pollen harms Monarch larvae”. Nature, 339, 214.

(14) Birch A. et ao. 1999. “Tri-trophic interactions involving pest aphids, predatory 2-spot ladybirds and transgenic potatoes expressing snowdrop lectin for aphid resistance”. Molecular Breeding 5: 75-83.

(15) Hilbeck A. et ao. 1998. “Effects of transgenic Bacillus thuringiensis corn-fed prey on mortality and development time of Chrysoperla carnae (Neuropetera: Chrysopidae)”. Environmental Entomology 27: 480-87.

(16) James R.R. 1997. “Utilizing a social ethic toward the environment in assessing geneticallyenginereed insect-resistance in trees”. Agriculture and Human Values 14: 237-249.

(17) “Terminator 2 years later: Suicide seeds on the fast track”. Rafi Communique. 64, Marzo/Abril 2000.

(18) “Prospetic Plantings”. Difundido por National Agricultural Stastistics Service (NASS), Agricultural Stastistics Board, US Department of Agriculture (USDA). 31 de Marzo de 2000.

Los alimentos/cultivos transgénicos: una aproximación ecológica (castellano)

Rebelión