:: INFÓRMATE dende a Galiza ::

Entrevista a Armand Mattelart

Archivado en Entrevistas • Fecha: 29-03-2006 11:17

Luís Raúl Vázquez Muñoz

Un dos teóricos da comunicación máis importantes do mundo sostén que a Sociedade Global da Información é un mito.

Ollos azuis, delgado, un pelo branco peiteado a destempo. Eses son os primeiros trazos que saltan na figura do belga Armand Mattelart. Máis ben parece un bo compañeiro de café e non o home que estremece ao mundo enteiro cos seus criterios.

Faino desde fai tempo. Comezou en 1971. Entón, en Chile, xunto co arxentino Ariel Dorfman, publicou “Para ler ao pato Donald”, un estudo no que demostraban como as historietas inocentes podían vir cargadas de toda a malevolencia posible. O resultado non se fixo esperar. Desde Washington chegou unha mensaxe: prohibida a entrada e circulación do libro no territorio da Unión. "Fixéronme un honor moi grande", sinala Mattelart.

Desde entón, vén a súa inclusión no bando dos Apocalípticos, denominación creada polo italiano Umberto Eco para nomear a aqueles intelectuais, que vapulean a destra e sinistra aos medios de comunicación. Logo viñeron momentos incertos para Mattelart; sobre todo cando tivo que saír de Chile e ningunha universidade desexaba acollelo, porque o futuro profesor da Universidade París VIII non quería calarse.

Eran os tempos do debate, que terminaron coa saída de Estados Unidos e de Inglaterra da UNESCO e a aprobación do Informe McBride, elaborado por unha comisión presidida polo irlandés Sexan McBride, e no que se denunciaban os perigos da concentración dos medios de comunicación.

Agora, á volta dos seus 70 anos, del din que é un dos gurúes da información. Pero un gurú que continúa coa súa mirada crítica e que achega o seu ollo ata as pingas máis minúsculas da sociedade para ver por onde se desliza a comunicación e como cambia a vida dos seres humanos. Aí está a súa Historia da Sociedade da Información e A Comunicación-mundo: historia das ideas e das estratexias, un estudo abarcador, no que examina os intercambios de información, a través da lóxica en que a cultura relaciónase con outras formas de organización social, no mundo que xurdiu a partir da primeira crise do petróleo, nos anos 70 do século XX. A lista podería seguir, e o único que faría sería confirmar a un gurú inquedo, para nada acomodado no seu trono.

El rise cando lle recordan a súa altura, e faio aparvado ante o acoso dos xornalistas, que non lle deron descanso desde que desembarcou polo aeroporto da Habana, acompañado da súa esposa Michelle. Ante a solicitude da entrevista, pide cunha amabilidade firme: "Só 20 minutos, por favor. É do único que dispoño". Non queda máis remedio que sorrir: "Correcto, profesor, só 20 minutos".

(E) Moito se fala hoxe da Sociedade Global da Información (SGI). Con todo, vostede a refuta e di que falar dela é un mito. ¿Por que?

(AM) O concepto aparece en 1995 polos días nos que andaba un Cume do G-7. É dicir, unha reunión dos países máis ricos e industrializados do mundo. Xa por aí, vostede pode sacar algunhas conclusións. No momento en que nace, xa é evidente a fractura ou desequilibrio do mundo en materia dixital. Entón, o que se trataba era de dotarse dun instrumental técnico, co que se pensaba superar as diferenzas de desenvolvemento. E por iso é un mito. Porque no fondo, é unha visión tecnocrática.

Moitas voces, a principios deste século, suscitaron que non se pode falar da SGI, senón de Sociedades do Saber, que permiten incorporar os elementos técnicos, desde as súas diferenzas e as súas culturas. A min paréceme que este concepto é o máis correcto.

(E) En varias ocasións vostede acendeu a luz de alarma ante a falta dun debate sobre as problemáticas dos cambios que trouxo a comunicación para as sociedades. ¿Por que esa falta de discusión para un tema tan vital?

(AM) Porque as axencias da ONU non o puxeron sobre a mesa de discusións e, sobre todo, porque non se menciona, nin se denuncia a concentración financeira que se operou nos medios de comunicación e o modo en que iso atenta contra a identidade dos pobos. Son poucos os que se atreven a facelo.

(E) Entón, ¿cre vostede que nestes momentos necesítase un segundo informe McBride, profesor?

(AM) ¿Por que non? Polo menos, sería bo retomar as grandes liñas do Informe McBride. Sobre todo un dos seus grandes principios: o de establecer unha definición xurídica sobre os Dereitos da Comunicación, o que para min é máis amplo que o concepto de Liberdade de Comunicación. O que pasou co Informe é que despois construíronlle unha lenda negra. E, con todo, hoxe continúan latente moitos dos problemas que lle deron vida. O da concentración dos medios é un.

(E) ¿E Internet? ¿Seica Internet non rompe con ese monopolio da información?

(AM) Internet é un instrumento formidable. Pero imos falar claro. O cambio non se logra con guerrillas informáticas. Polo menos, senón suscítase unha das cuestións de fondo e que é establecer os marcos xurídicos nos que se debe mover a comunicación.

(E) No seu artigo A Hipnosis dunha Nova Economía e o Progreso, vostede sinala o afastamento que, historicamente, os intelectuais progresistas tiveron dos problemas da comunicación. ¿A que se debe ese distanciamento, cando o tema da información converteuse en algo tan decisivo para as sociedades?

(AM) Durante moito tempo as esquerdas que naceron dos movementos obreiros, pensaron aos medios a partir da noción axitación-propaganda. Para eles, comunicar era propagandizar e lograr a axitación das masas. Iso fíxoos ter unha visión recortada do problema e non se deron conta de que na comunicación tamén entran cuestións tan elementais como o da cotidianidade das persoas.

Eu tiven a experiencia de Chile durante o goberno de Allende. Entón, a televisión transmitía todo tipo de espazos e, entre eles, a telenovela. Recordo a unha: Simplemente, María. Non había xeito de competir con ela. Cando empezaban a transmitila, todo detíñase. As amas de casas, os nenos, os mesmos obreiros paraban todo o que facían e sentábanse a vela.

E aquilo facíanos pensar: ¿como era posible que persoas empeñadas en construír unha sociedade nova, interesábanse en algo que estaba en contra dos principios que eles defendían? Esas contradicións facíannos suscitarnos a interrogante sobre que é a Comunicación de Masas.

(E) ¿Considera que a esquerda está hoxe en condicións de soster un debate sobre os problemas da comunicación?

(AM) Creo que o debate dentro dela avanza moi lentamente. Nos Foros Sociais Mundiais o tema evolucionou, ten un maior peso nas últimas edicións, ata conta cun eixe central: A Cultura e a Comunicación.

Con todo, cando se trata de analizar a relación entre poder, cultura e comunicación de seguido aparece un signo de interrogación. En Europa prima unha análise economicista, sen que se decaten de que o problema debe abordarse tamén desde as identidades culturais, que son as que están en perigo.

(E) ¿Vostede dixo que o importante nestes momentos non é analizar os contidos das historietas do Pato Donald, senón as transformacións que se operaron nas sociedades coa internacionalización das comunicacións. ¿Que sucedeu no mundo dos medios de comunicación desde ese día de 1971, no que apareceu “Para ler ao pato Donald”, ata datas máis recentes nas que se publicou o seu libro Historia da Sociedade da Información?

(AM) Sucedeu unha crise no modelo de acumulación capitalista. A partir da década dos anos 70 do século pasado retirouse a paridade do dólar co ouro, ocorreu a primeira crise petroleira e outros eventos, que obrigaron a suscitarse un modelo de desenvolvemento a partir das Tecnoloxías da Comunicación e a Información.

Esa proposta nace ante a necesidade de lograr un novo modo de gobernar. Nos anos seguintes, os Estados Unidos convertérono no centro dos seus intentos por impoñer a súa hexemonía política e militar. Entón a comunicación vólvese un elemento central no medio desa estrutura de poder. Por iso vemos a captación de tantos profesionais para protexer esa forma de dominación. Eles son os que producen a información e con ela o coñecemento.

(E) ¿E que pasou con Armand Mattelart en todos estes anos? ¿Que cambiou e que sigue permanente nel?

(AM) Non perdín a miña capacidade de indignarme. Poden cambiar moitas cousas, pero non a miña irritación ante os desniveis de equidade e fronte ás inxustizas. Niso sigo sendo o mesmo de sempre.

(E) Profesor, lemos as súas entrevistas e os seus ensaios, e unha interrogante asáltanos constantemente. ¿En que medida continúan pesando en vostede as experiencias que viviu no Chile de Salvador Allende?

(AM) Marcoume moito, sobre todo polo que me ensinou. Quixen moito ese tempo e aínda o sigo facendo.

(E) ¿Que lle ensinou o Chile de Allende?

(AM) Trataría de resumilo no seguinte: Primeiro, mostroume a debilidade da esquerda fronte aos problemas da comunicación, no medio dunha campaña de propaganda brutal contra o goberno da Unidade Popular. Tiñamos necesidade dunha teoría para entender os medios e non a tiñamos a man.

O outro que me mostrou o proceso chileno foi algo que despois chamouse o espazo global da comunicación. Polas características das forzas que integraban á Unidade Popular, permitiuse a entrada a barullo das informacións de múltiples axencias de prensa; que no canto de informar, atacaban e manipulaban. Allende foi moi lúcido e denunciou o poder das transnacionais, que era o que operaba detrás dese poder global da información.

(E) ¿Sabe que vostede está incluído dentro do bando dos apocalípticos?

(AM) Oh, si..., divírtome moito con esas cousas...

(E) E cando proclaman que Armand Mattelart é un apocalíptico, ¿en que pensa?

(AM) Esa é unha caracterización que perdeu a necesidade da crítica. Co concepto de Apocalipse, pénsase en algo que necesariamente terminará na fatalidade. E eu, cando investigo, fágoo sobre lóxicas que existen e, sobre todo, para atopar alternativas que nos afasten do desastre. Por iso digo: nunca serei un apocalíptico. De ningún modo.

Entrevista a Armand Mattelart (castellano)

Rebelion