:: INFÓRMATE dende a Galiza ::

Entrevista a Aminata Traoré

Archivado en Entrevistas • Fecha: 20-02-2006 11:34

Aminata Traoré naceu fai 58 anos en Malí, berce dunha das civilizacións máis esplendorosas de África, cando desde París manexábanse os fíos de medio continente. Sendo unha nena viviu a chegada da independencia e, despois, os soños rotos que a seguiron: o socialismo pervertido, a ditadura, o partido único, a corrupción, a democracia, as medidas de axuste estrutural ... Hoxe, o seu país, gran produtor mundial de algodón, é un dos máis pobres do planeta, mentres a antiga metrópole exerce aínda o seu poder na sombra.

Aminata é a voz africana do movemento alterglobalización. Principal impulsora do primeiro FSM celebrado en África. Mira ao mundo desde o Sur. Un lugar desde o que todo vese moi distinto. A súa voz africana, profunda, resoou en Bamako, capital de Malí, onde se celebrou a sexta edición do FSM. Por primeira vez, África acolleu a cita anual dos que buscan alternativas á globalización neoliberal e ela é quen o fixo posible. Doutora en psicoloxía social e psicopatoloxía, ex ministra de cultura, consultora da ONU, activista, líder comunitaria, escritora..., Aminata é África, a de agora e esoutra coa que soña.

- Un dos economistas máis influíntes do mundo, Jeffrey Sachs, di que se pode acabar coa pobreza en 20 anos, ¿como o ve?

A cuestión non é a pobreza en si, senón o mecanismo que a crea e faina crecer. Se a cooperación internacional, a axuda, significa crear unha estrutura mundial para que Europa e EEUU poidan ir a calquera país e tomar o que lles veña en gana, entón nunca se resolverá o problema, porque, en realidade, non é ese o seu obxectivo.

- ¿Afirma que erradicar a pobreza choca contra os intereses dos países ricos?

Arrebatarlle a riqueza á xente e despois finxir que se lle quere axudar..., se non fose tan triste, sería como para morrerse de risa. De fame, neste caso. ¿por que haberían de cambiar o seu modo de actuar? Róubannos dun lado, devólvennos unhas migallas e chámano “cooperación”.

- O plan de axuda a África proposto por Tony Blair ao G8, ¿non cre que pode ser o inicio dun cambio a longo prazo?

Non. Blair ten problemas de credibilidade no seu país pola guerra en Irak. África é excelente para limpar a súa imaxe. Pero ao final seguen sen facer o que hai que facer para auxiliarnos.

- Adoita dicir que a globalización é unha guerra....

E ten unha axenda oculta. O obxectivo dunha guerra é dominar aos demais, outro país, o mundo... As armas da globalización son novas. Con todo, esta non é unha contenda honesta. Líbrase contra persoas que non son conscientes desa dominación. A globalización non é outra cousa que occidentalización. Occidente quere ser o centro do mundo.

- E África, ¿que papel xoga en todo isto?

Dareille algunhas cifras: o 50 por cento das vítimais das guerras está alí, a maioría dos refuxiados do mundo son africanos; os nosos nenos son carne de canón, pobreza, epidemias... Se hai unha rexión no mundo que paga un pesado tributo ao mundo actual é África. ¿Merecémolo? ¿Somos uns inútiles? Non, a prosperidade do norte está asentada na explotación doutros lugares do planeta e este contribúe enormemente. Os occidentais non ven o mundo ao completo.

- Fala do Foro Social Mundial como a gran oportunidade da sociedade civil africana. ¿A que se refire?

Nos países ricos, o debate vira ao redor do tipo de liberalización, o ritmo da mesma que a xente pode soportar... En África, os medios de comunicación din: «Xa que a globalización está aí habemos de adaptarnos». Pero non é para nós, senón contra nós. Témonos que organizar para que non nos destrúa.

- Ao seu país empézano a coñecer como a “fábrica de inmigrantes”. España tamén o foi ata hai pouco e por razóns parecidas: buscar mellores horizontes, diñeiro. A todos gustaríalles quedarse onde naceron, coa súa familia, os seus amigos, as súas referencias culturais... ¿Como ven os Gobernos africanos este éxodo?

Os nosos Gobernos só renden contas aos países ricos. Así que os europeos non deberían sorprenderse se, como resultado de máis crise e máis desemprego en África, ven chegar moita máis inmigración ilegal a Europa. Se os líderes demagogos conseguen organizar as súas milicias nos países en guerra, é porque os mozos non teñen perspectivas.

- ¿É posible cambiar o modelo económico africano, baseado na exportación e os monocultivos?

Chamalo así non é correcto. Se fose un modelo noso beneficiaríanos a nós. Desde a colonia fixéronnos crer que a única forma de desenvolvemento posible era producir para a exportación. Sementamos café, cacao, soia, pero nin sequera quedabamos cos beneficios. Malí xogou todo ao algodón e converteuse no maior produtor do mundo. Ao mercado interesáballe esta aposta e prestounos diñeiro. Pero a débeda é para mercar o que che leva á ruína. Enganáronnos.

- ¿A débeda é a nova forma de dependencia?

Non só a débeda, somos tres veces dependentes: dos capitais, da tecnoloxía e dos expertos. E nin sequera podemos competir. Os ricos subvencionan o seu algodón para contentar aos seus agricultores. E como debemos tanto, vén o Fondo Monetario Internacional e imponnos un programa de axuste estrutural [reducir o gasto público, aumentar impostos, abrir as aduanas e o mercado interior...] comprometendo os investimentos en educación e saúde. En África, o ser humano é secundario.

- ¿África pasa fame porque deixou de cultivar o que necesita para comer?

É difícil sabelo. Malí deixou de cultivar mangos e tomates para satisfacer as necesidades da poboación e introduciuse a lóxica mercantil no tecido social. Dedicamos todos os nosos recursos ao desenvolvemento dos cultivos comerciais que interesan aos países ricos. E ao cabo do tempo, Occidente laméntase: «¡Oh, África, ten fame! Debemos enviarlles comida».

- ¿Que opina de iniciativas como os macroconcertos solidarios do tipo Live 8?

É demasiado ver a Blair xunto con Bob Geldof lamentarse por África e organizar un acto con grandes celebridades. Todo isto dos concertos reivindicativos só contribúe a agravar o asunto da falsa axuda, limpando a conciencia da xente. É unha cerimonia de catarse colectiva e nada máis.

- ¿Acusa a xente como Geldof ou Bono de facer o traballo sucio aos políticos?

Geldof converteuse nun instrumento do sistema, aínda que non creo que el sexa consciente diso. Non queremos que ninguén pense por nós.

- ¿Como ve ás ONG que traballan en África?

Non creo nas ONG caritativas. O problema é que as asociacións e ONG que traballan con fondos públicos néganse a preguntarse polas malas accións da globalización.

- A cooperación, con todo, pode funcionar. vostede mesma aproveita financiamento estranxeiro para rehabilitar unha barriada de Bamako...

A propia palabra o di: cooperar, traballar xuntos. Ese é o tipo de cooperación que aceptamos. Non se pode chegar e impoñer sen contar con a xente á que, din, queren axudar. Non axudarás a África con cartos se non a comprendes primeiro.

- Adoita dicir que Occidente triunfou á hora de facer que os africanos enfróntense entre si.

Así é. Non podemos debater asuntos políticos sen que as eleccións convértanse nunha oportunidade para matarnos os uns aos outros. Ninguén cuestiona aos que toman as decisións. Os políticos recorren ao fraude, o suborno ou as armas para non dar explicacións. As elites apóianos con diñeiro, moitas veces procedente da cooperación internacional, para aplicar políticas que se deciden en Washington, Bruxelas e París.

- ¿Non hai ningún país onde as eleccións promovan cambios reais?

Só serviron para lexitimar a depauperación dos nosos países. No Terceiro Mundo, para Occidente, “'democracia” significa organizar eleccións e elixir a uns representantes. Ao final, os elixidos representan os intereses dos países ricos. É máis, Occidente só promove eleccións onde sabe que gañarán quen lles interesan a eles. E se non, faranlle a vida imposible ao gañador, como en Venezuela.

- Política-economía-cultura son, para vostede, termos inseparables. ¿Alguén lle escoita en África?

Para nada. Aos políticos non lles preocupa a dimensión cultural, porque obteñen financiamento das institucións multilaterais, que só confían no seu propio concepto de desenvolvemento. Todos estes suxeitos van por aí desesperados por atraer investimento estranxeiro. O inversor estranxeiro éo todo, a xente non é nada. Da súa chegada benefícianse todos, salvo o pobo de Malí. e cando aparecen, traen a corrupción, contaminan os nosos ríos, os nosos ecosistemas, pagan salarios máis baixos que no seu país de orixe á nosa xente... ¡Deus meu, se tivésemos un só gobernante con valor para intentar cambiar as cousas!

- Xa tiveron algúns, ¿non?

Desde os primeiros días da independencia, todos os líderes africanos que se atreveron a dicir: «Queremos ser nós mesmos», foron considerados, unha ameaza para Occidente. E, por conseguinte, eliminados ou derrocados.

- ¿Como cambiar a forma en que se ve a África?

É difícil. As antigas metrópoles intentan reescribir a historia, dicindo que o período colonial foi útil para nós. Este debate ocorre agora en Francia [refírese a unha lei de educación que obriga, na materia de historia, a dar unha visión positiva da colonia]. Trátase de culpar enteiramente aos africanos e alimentar a mala imaxe que se ten de nós.

- ¿Cales son os clichés que máis lle molestan?

Occidente mira ao resto do mundo en termos de ter ou non ter. O peor que lle pode ocorrer a alguén é carecer de cousas materiais: «¡Oh!, ¿como alguén pode ser tan pobre?». Os seus valores e referentes baséanse no consumo. Suponse que é o mellor modo de vida coñecido. Este é o seu imaxinario e o que aplican para xulgar a todos os demais.

- No seu libro A violación do imaxinario (Ed. Sirius) quéixase da incapacidade dos africanos para pensar por si mesmos...

Si, é unha especie de lavado de cerebro. A imaxe que alimentas de ti mesmo creouse no exterior. Todo pasa polas palabras. A maior parte delas non ten tradución nas nosas linguas. Os dereitos do home, por exemplo, son unha invención do norte. Non poño en dúbida a importancia dos valores, só digo que o norte apropiouse do dereito de definir o mundo. A rehabilitación do noso imaxinario violado é un reto económico, político e cultural,

- ¿Reivindica vostede os tempos previos á colonia?

A orde neoliberal quere transformar as nosas economías e sociedades por encima de nós, destruíndo a nosa visión do mundo e de nós mesmos. Non digo que o pasado fose un paraíso; trato só de recordar a África que debe saber extraer o mellor do seu patrimonio cultural e sociorelixioso.

- O anterior á colonia e a independencia era a venda a Europa e América dos propios africanos...

Así é. Xa sexa sobre o plano económico, político, moral ou humano, a trata de negros tivo efectos terribles. Durou tres séculos e medio, ata que a colonización tomou a substitución. Logo as independencias, foron presentadas como unha mellora, pero, en termos de explotación, foron moito máis eficaces. fomos pasando dunha forma de sometemento a outra.

- Vostede era unha nena cando Malí obtivo a independencia. ¿Como recorda aqueles tempos?

Para a miña xeración, a independencia deu lugar a unha dobre procura: persoal e nacional. Os líderes que emerxeron tiñan unha fe tan grande en África que todo parecía posible. Crecín nesa atmosfera. Pero a Guerra Fría dividiu África. Os esquemas que viñeron do leste tampouco serviron. Obrigouse aos campesiños a organizarse en estruturas colectivistas que non tiñan nada que ver connosco.

- Desde fai anos traballa pola integración social da muller africana. ¿Como é a situación actual?

Cada vez hai máis mulleres apoiando todas estas ideas de cambio das que falo. Pero as súas preocupacións seguen sendo non enfermar, sobrevivir ao parto e que o marido teña traballo. Gustaríalles ir á escola, pero, nos 80, o Banco Mundial dinamitou as iniciativas dalgúns países para implantar a educación universal.

- España aprobou unha proposición de lei que permite perseguir a ablación do clítoris cando se produza fóra das nosas fronteiras. ¿Que lle parece?

A ablación é un problema grave, pero os que din loitar «pola dignidade da muller africana» ignoran o contorno en que se produce. As mulleres morren de fame, de sede, por falta de asistencia médica.., pero están máis interesados no seu clítoris que en coñecer os seus verdadeiros problemas. A destrucción de África é moito peor que a ablación. Facendo algo para evitar a primeira, sería máis fácil combater a segunda.

- En Liberia acaba de ser elixida a primeira presidenta de África, ¿é unha anécdota ou un gran avance?

É un gran avance. A cuestión é se terá oportunidade de cambiar as cousas ou acabará poñendo en práctica políticas ditadas desde Washington.

- ¿Que cambiaría se fose presidenta de Malí?

Non está na miña axenda, pero o debate sobre a cultura é esencial. Hai que relanzar a produción, a de bens, pero tamén a do sentido común, os valores morais, responsabilizar aos nosos dirixentes... Debemos loitar pola reapropiación do noso destino.

Fernando Gotilla.
Umoya (Federación de Comités de Solidaridad con África Negra)

Entrevista a Aminata Traoré (castellano)