O papel das ONG
Archivado en Información (Kit do cidadán crítico) • Fecha: 10-10-2005 13:17
Acaba de facerse público un informe da Coordinadora de ONG de Desenvolvemento de España, onde mostra a percepción que teñen os cidadáns destas organizacións. O estudo pon en evidencia o limitado coñecemento da súa financiación, do seu funcionamento, etc, e a pesar deste descoñecemento os resultados mostran a confianza que hai nestas organizacións (¿¿¿???). Estos resultados poden e deben facernos reflexionar sobre a existencia mesma das ONG, sobre a súa función, sobre a súa dependencia económica, ... ¿cumplen a súa función e obxectivos? ¿a quen favorecen? ¿quen traballa nelas?
INFORME DA COORDINADORA ESTATAL DE ONGD
Confianza "cega" no labor das ONG
A Coordinadora de ONG de Desenvolvemento de España vén de facer público unha análise sobre as percepción cidadán sobre as ONGD e o traballo de cooperación e solidariedade. Máis dun 86% das persoas consultadas cren que as acción impulsadas pola ONG contribúen decisivamente a elevar o nivel de vida dos cidadáns dos países do Sur. Con todo, o Informe Percepción social das ONG. Así nos ven desvela un considerábel descoñecemento cidadán sobre as actuacións e o funcionamento das organización da solidariedade.
Saúde e educación preocupacións principais das ONGD
A percepción cidadá é que a atención sanitaria e educativa e mais a creación de infraestructuras son os principais centros de actividade das ONGD, que xunto cos apadriñamentos e a defensa dos dereitos humanos compoñen a carta de actuacións nas relevantes. Por outra parte, a meirande parte das persoas consultadas cren que a dedicación principal das ONGD é a axuda humanitaria (64,2%) e a educación para o desenvolvemento (38,5%) e non tanto executar proxectos de axuda ao desenvolvemento (26,7%).
Un considerábel despiste cidadá sobre a orixe dos cartos...
Só un 65% das persoas entrevistadas sabe que o Goberno dedica unha parte dos seus orzamentos á cooperación. A maioría dos cidadáns cren os Organismos Internacionais e a Unión Europea son os que máis fondos achegan. A realidade é moi diferente: Comunidades Autónomas e os concellos son as principais entidades financiadoras, pero esas achegas son invisíbeis para a maioría da xente consultada.
Tampouco están moi claros os cidadáns sobre o esforzo financeiro do goberno central xa que un de cada cinco persoas consultadas cre que o executivo de Rodríguez Zapatero lle dedica xa o 0.7% dos orzamentos do Estado á cooperación para o desenvolvemento.
e sobre quen xestiona os cartos da solidariedade
Os cidadáns consultados cren que as ONGD son as que xestionan a maioría dos fondos de axuda ao desenvolvemento, cando o 72% das axudas son viabilizadas a través de axencias oficiais. Con todo, a maioría dos encuestados maniféstase favorablemente a axudar con doazóns ás ONGD e un 60% contribuíu con diñeiro nas campañas de axuda cando a catástrofe provocada pola tsunami no sueste asiático e un 40% realizara achegas financeiras e de traballo voluntario en ONGD con anterioridade a esa data e case que un 70% están disposto a seguir colaborando no futuro.
Hai moita confianza nas ONGD, pero pouca transparencia na súa xestión
A maioría das persoas consultadas cren que as ONGD fan un uso correcto dos recursos económicos e materiais dos que dispoñen. E un 56% están moi de acordo ou bastante de acordo con que as ONGD aplican de modo eficiente os recursos financeiros, e unicamente un 5% cre que as organizacións solidarias malgastan os seus fondos. Con todo, apreciase pouca transparencia na súa xestión: o 40,8% entenden que as ONGD dan pouca información sobre o seu uso dos fondos e máis dun 90% das persoas preguntadas entenden deberían someterse a auditorías externas para fiscalizar os seus gastos.
e ademais, se a ONGD non sae na TV, non existe
O 75% das persoas consultadas repararon no último ano na publicidade sobre o labor das ONGD, sendo a televisión o medio de difusión principal. Sábese das campañas solidarias das ONGD pola televisión nun 81%, nos xornais un 21% e na radio un 13%. Pouco impacto ten na audiencia as campañas en internet (4,8%) e a través de soportes (folletos, exposicións, charlas...) xestionados directamente polas propias ONGD. Cando se lle pediu o nome dunha ONGD un terzo dos encuestados non foron quen de dar o nome dunha organización. Médicos sen fronteiras, Manos Unidas, Caritas e Intermón-Oxfam son as ONGD que teñen unha maior proxección pública.
Vieiros
ONG : rematouse a festa
Co secuestro da cooperante italiana en Kabul chegou o momento -aínda que con enorme atraso- de que o mundo das ONG fágase preguntas e reflexione seriamente sobre a súa razón de ser e o feito de que dende fai varios anos a conivencia entre cooperación e exércitos desnaturalizou o alma das ONG e, sobre todo, a de quen traballan en elas. Aínda que non estou nada seguro de que o mundillo da cooperación sexa capaz de facer esta dura reflexión e autocrítica, ocupado como está en inflar uns resultados cada vez máis modestos e ineficaces, mentres infla -pero de verdade- os soldos dos seus empregados.
Perdeuse por completo ese espírito, un pouco pioneiro e inxenuo, de quen traballaban nas ONG durante os anos oitenta e a principios dos noventa. Para recadar fondos e cumprir os requisitos impostos polos doantes, o alma de quen traballa na cooperación corrompeuse dun modo irreversible.
Atraídas por uns soldos desorbitados, dignos de directivos de empresa, hai persoas que pasan como se nada de traballar nunha multinacional a facelo nunha ONG; por outro lado, as propias ONG a miúdo son verdadeiras multinacionais: CARE, sen ir máis lonxe, pero a lista é moi longa.
A responsabilidade non recae unicamente en quen manda o seu curriculum para encontrar traballo, senón sobre todo nas propias ONG, que buscan un persoal cada vez máis especializado, con experiencia de anos e características propias dun directivo de empresa, recorrendo a métodos empresariais de selección do persoal. A consecuencia natural é que se crean verdadeiras compañías humanitarias cun persoal internacional moi ben remunerado, o mesmo que, en proporción, o persoal local. Isto orixina localmente distorsións no mundo do traballo e a lóxica envexa de quen non traballan nunha ONG internacional.
As ONG contratan no mercado de traballo ás persoas máis preparadas e páganlles uns soldos que nin as empresas nin os bancos locais pódense permitir.
Lembranza que fai anos, cando estaba en Camboya, nas entrevistas de traballo para contratar a un axudante, á miña pregunta de por qué querían traballar nunha ONG os aspirantes case sempre me contestaban candidamente que os soldos eran moito máis altos que o soldo medio pagado polas empresas locais.
É unha corrupción mental que practican a inmensa maioría das ONG internacionais.
Se a todo isto engadímoslle a crecente e preocupante colaboración entre ONG e exércitos nos países que rematan de padecer unha guerra, chegaremos á conclusión de que xa non queda nin rastro do «non gobernamental», e que as ONG premiadas con fondos convertéronse no brazo humanitario da política exterior dos seus países, pero dunha política de guerra «humanitaria» e neocolonial.
Antes de que sexa demasiado tarde -se non o é xa- as ONG conscientes deben plantearse cal vai ser o seu futuro e como van deter esa marcha alocada da cooperación cara a xestión de tipo empresarial e a militarización.
Hai que saber dicir non ós requisitos que impoñen os doantes institucionais e privados, buscar outras formas de recadar fondos e ter a humildade de reducir os obxectivos, é dicir, dedicarse a actividades máis modestas e concentradas e recortar considerablemente os soldos dos cooperantes.
Pero tamén debe cambiar o método de selección de aspirantes, desterrando dunha vez por todas os criterios empresariais.
Non é fácil, dende logo, renunciar a uns fondos millonarios (en euros), pero é a única maneira de distinguir e illar ás ONG empresariais e militaristas, cuxos cooperantes estarán cada vez máis expostos a secuestros e atentados, como ocorre cos «contratistas» e soldados.
Porque cada vez é máis difícil distinguir entre cooperantes, «contratistas» e soldados.
Enrico Sabatino
ONG : se acabó la fiesta (castellano)
Algunhas consideracións sobre o papel das ONGs
1. Introdución
O día 23 de maio de 2005 Rebelión publicou o artigo de Enrico Sabatino "ONG: rematouse a festa" (1). Neste propóñome afondar nos obxectivos que a propias ongs din perseguir coas súas actuacións e expoñer en que consisten realmente esas actuacións.
A distancia resultante entre uns e outras ofrece poucas dúbidas da imposibilidade das ongs de cumprir os seus obxectivos. Translócese, máis ben, que traballan -aínda que sexa involuntariamente- a favor do sistema inxusto e violento cos febles.
2. O que se propón as organizacións non gobernamentais na actualidade
A Coordinadora de ongd-España, ou sexa, a agrupación de organizacións non gobernamentais para o desenvolvemento españolas, elaborou recentemente un código de conduta (aprobado o 28 de marzo de 1998), cuxo punto de partida é que "loitan por erradicar a pobreza (que) é, fundamentalmente, resultado da explotación dos pobos e da natureza. E que a causa das desigualdades sociais está no acceso desigual aos recursos e na exclusión dos pobos da toma de decisións que lles atinxen". Engaden que "as ongd practican a cooperación cos pobos do Sur, entendendo que esta é un intercambio entre iguais, mutuo e enriquecedor para todos, que pretende fomentar o desenvolvemento e lograr a erradicación da pobreza".
O que chama a atención é que se afirma que no mundo actual, nas relacións entre países, négase a algúns homes o que precisan para vivir. Con elo establécese unha relación de desigualdade, de inxustiza, de abuso, de exclusión, de opresión, en fin, como queira cualificarse esta situación, que á prostre sempre se trata da violación dos Dereitos Humanos. É a transformar esta situación ao que se orientan estas asociacións. De acordo co previsto no código, "isto implica a necesidade de que entre os principais obxectivos das ongd do norte figuren a cooperación para o desenvolvemento, a loita contra as desigualdades e a pobreza e as súas causas. Ademais, esixe que a súa práctica sexa coherente e consecuente con este fin".
Xorde de inmediato máis dunha pregunta sobre a capacidade das asociacións de lograr as súas aspiracións, porque ¿como van facer desaparecer esta pobreza que alcanza a millóns sen conto co traballo -necesario e loable- duns poucos miles? ¿como van contrarrestar o poder dos que desexan e manteñen a situación de pobreza, que por outra parte así existiu durante todos os séculos dos que hai memoria na humanidade? Non se conseguiu a xustiza (e por ende a paz) entre as nacións (nin dentro delas en moitos casos) co progreso material, a ciencia, as leis, os pactos, as declaracións... pero agárdase que a consiga as ongs. Con toda probabilidade os líderes destas ongs teñen na súa mente constantemente a cuestión de que non se adiviña o fin da inxustiza mediante a actividade destas asociacións, e que o seu empeño e eficacia apenas fai mella na realidade. E, sen embargo, sen unha resposta clara aí propáganse, aí funcionan, aí son financiadas por uns e apoiadas por outros.
Suponse que para impulsar o progreso e alcanzar o benestar xeral baseado na xustiza, a explotación sostible e o reparto equitativo dos recursos terrestres, por unha parte, e evitar os males, especialmente os que levan consigo os conflitos armados entre nacións, por outra, existen as asociacións de Estados nas súas variadas formas. Entre todos dispón dos medios legais e técnicos que permiten alcanzalo. Por iso causa extrañeza que á vista da evolución das sociedades humanas, as ongs crezan e se faga tan necesaria a súa actuación.
3. O que fan as organizacións de voluntarios na actualidade
Cun repaso aos principais problemas do mundo, apréciase que fan as institucións internacionais e que fan as ongs para lograr o cumprimento da Carta das Nacións Unidas, asinada o 26 de xuño de 1945, e o acordado na Declaración Universal de Dereitos Humanos, adoptada e proclamada pola Asemblea Xeral das Nacións Unidas na súa resolución 217 A (III), de 10 de decembro de 1948. Non son, dende logo, os únicos instrumentos, pero pola súa importancia e xeral aceptación, son a medida máis apropiada para avaliar as actuacións duns e outras.
A primeira e principal afirmación da Carta alude á resolución das nacións para evitar a guerra e reafirmar os dereitos humanos e a dignidade do home. O que fan os Estados é xusto o contrario, independentemente das palabras que se usen para xustificar as accións contrarias ao que se establece na Carta. En 1998 o gasto militar mundial alcanzou 745 mil millóns de dólares, segundo lese na páxina web do Instituto de Investigación para a Paz Internacional de Estocolmo, máis coñecido por séculas en inglés, SIPRI,
Interesa agora observar o papel das ongs nesta cuestión, xa que precisamente adquiriron gran notoriedade pola campaña contra as minas terrestres. ¿Que sucedeu con esta? Non só, como afirma o SIPRI, que "o seu éxito limitouse a algúns pasos concretos", senón que unha das que encabeza a campaña, unha acción en bloque de mil trescentas ongs, Amnistía Internacional, recoñece na páxina 32 do número de agosto-setembro de 2000 da revista do mesmo nome, que "nalgúns países, o uso de minas terrestres está aumentando", que "dezaoito Estados asiáticos non asinaron aínda o tratado que prohibe as minas terrestres" e que "China, Corea do Sur, India e Pakistán fabricaron minas terrestres para o seu propio uso".
Resulta evidente que esas ongs non son culpables do fracaso da súa campaña. Tamén o é que incluso se tivese éxito, aínda habería un sinfín de armas de todo tipo listas para ser usadas. Hai que admitir que a campaña, máis alá dos mortíferos obxectos que non van explosionar -quizais-, ten un efecto educativo importante, polo que aporta ás conciencias, aínda que de difícil avaliación, pois non hai forma de medir o resultado. En todo caso pódese concluír que o principal beneficio que se obtén desta campaña e outras deste tenor é que os cidadáns reflexionen sobre o terrible mal que causan as armas. A pesar do loable desta acción, os problemas non desaparecen. ¿A canta xente alcanza este tipo de campañas? ¿En que medida as actuacións dos que participan van pasar máis alá de asistir a unha exposición ou asinar unha petición? Unha vez asinadas as peticións, a vida segue e as persoas seguen contribuíndo cos seus impostos, os seus votos, o resto das súas actitudes e accións, a que todo o demais, agás as minas terrestres, no mellor dos casos, siga o seu curso.
De novo, non é culpa das ongs que o seu poder non chegue onde chegan os seus desexos, pero se se acepta que o éxito é case nulo, cabe cando menos unha reflexión sobre os seus obxectivos, as súas accións e sobre a súa propia existencia. Asemella que se as ongs non fan un esforzo moito maior no ámbito no que máis capacidade teñen, o educativo, as campañas dificilmente poden conducir ao éxito. Un efecto pernicioso non buscado é que o cidadán, satisfeito e tranquilo por participar na campaña contra as minas, pense que xa fixo o que está na súa man para mellorar o mundo, e non sexa capaz de seguir adiante. É difícil admitir como argumento que algo se vai conseguindo, aínda que así sexa, pois algo neste asunto é tan pouco que non é suficiente para alterar o statu quo. ¿Como van conseguir as ongs que o presuposto anual español de defensa, arredor de 900 mil millóns de pesetas, isto é, vinte veces o diñeiro de que dispoñen todas as ongs españolas xuntas, e a exportación de material bélico a países nos que se violan os dereitos humanos desaparezan, como cabe pensar que é o seu obxectivo á luz da Carta e a Declaración?
A actuación das ongs en zonas de conflito require especial atención. No teatro á vista de todos en que se converteu o mundo, polo pequeno, represéntase ultimamente, entre outras, a obra "Os negros mátanse entre eles, pobriños". Mostramos aquí como se desenrola unha representación: as armas de todo tipo vendidas polos países desenrolados aos países en desenvolvemento, que manexan con gran dedicación soldados tercermundistas contra os seus compatriotas ou os habitantes do país veciño -non contra a poboación dos cinco vendedores que se sintan no Consello de Seguridade e as súas aliados-, producen unha enorme cantidade de morte e de sufrimento durante, inmediatamente despois e moitos anos despois da guerra, en forma de feridos, orfos, enfermidades e descenso xeral do nivel de vida no área e nos arredores e outras zonas -grazas en parte ó enorme fluxo de refuxiados que se xera. Os medios de comunicación poñen aos cidadáns dos países ricos ao corrente da defeita.
Máis ben tarde que pronto, quizais aparecen na zona soldados das Nacións Unidas, ou outra organización menor, incluso un país pola súa conta, cunha misión de pacificación, aínda que ninguén asemella caer na conta de que se eses mesmos pacificadores non vendesen as armas en primeiro lugar, seguramente non estarían alí, aínda que ben pensado unhas manobras militares no estranxeiro nunca veñen mal á tropa. Con esta aparición, a veces a desfeita é maior, a veces non. Acompañándolles, ou pola súa conta, as ongs tamén fan acto de presenza co material de socorro e os cartos que puideron obter do primeiro mundo, nunca en cantidade similar, nin remotamente, á que en primeiro lugar destinouse á destrución. Alí tentan salvar o que se pode, aínda que é obvio que o que conseguen é infinitamente menor que o dano que antes se causou. A representación, con algunhas variacións superficiais, cambia de escenario de vez en cando e tamén se repite no mesmo lugar. Mentres tanto, a moi poucos resúltalles chocante que os mesmos que patrocinan primeiro o dano logo tenten curar algo as feridas.
Estas actuacións esquizofrénicas do ben e do mal prodúcense a veces tan xuntas no espazo e o tempo, van tan unidas, que os medios de comunicación amósannos a militares e cooperantes mentres comparten vehículos, materiais, vivendas, proxectos... e repártense os clientes, que son os que hai que armar, pacificar, curar, aloxar e alimentar. Esta colaboración ensina un mundo case ideal en occidente no que non só os conflitos prodúcense máis alá dos salóns de estar e vense só pola televisión e sen risco, senón que os impostos para os enormes gastos de defensa xa non son para facer a guerra. Aqueles serven para levar a cabo misións de paz e para manter a legalidade internacional, co que ese gasto molesta menos ao contribuínte. Se, polo que sexa, prodúcense danos colaterais, non pasa nada, envíanse en avións e barcos militares un grupo de voluntarios xunto cos uniformados e péchase o círculo da labor humanitaria.
A resposta das ongs cando se plantexa que a súa labor nesas zonas catastróficas leva consigo en ocasións que, como se dixo con crueza e acerto, "sexa o servizo pos-venda" do primeiro mundo, é que hai que salvar vidas, protexer orfos e alimentar desprazados. Sen embargo, cada vez máis cabe pensar que as ongs son arrastradas a realizar ese servizo, que aínda que xustifica a súa existencia a primeira vista, traballa en definitiva en contra do seu obxectivo final, novamente o da Carta e a Declaración, ou a favor do estado actual das cousas, fondamente inxusto e inhumano. E elo porque resulta absurdo dar cunha man o que se quita coa outra, isto é, que os países ricos dean aos pobres armas cunha man e coa outra ofrézanlles as vendas e as tendas de campaña.
A pesar de toda a boa vontade que se lles supón, quizais convén, en contra da tendencia actual, suspender as accións humanitarias e no seu lugar realizar unha reflexión sobre se é máis acorde coa dignidade humana ter máis ongs e máis capaces de actuar -hoxe día asemellan comandos especializados en levar botes de leite en po ás selvas máis perdidas-, ou ningunha dedicada a lavar a roupa sucia dos gobernos que as manteñen economicamente. Quizais non é esaxerado pensar que máis que salvar vidas no terceiro mundo -¿cantas realmente respecto do número de vítimas se non actuasen?- o que fan é acalar as conciencias dos máis sensibles cidadáns dos países ricos. A resposta das ongs é que salvar vidas humanas, aínda que sexan poucas cada vez, é o fundamental, especialmente cando a alternativa é non facer nada ou reflexionar. Pero a estratexia e a eficiencia sen máis quizais non as acheguen ao seu obxectivo último. É preciso pararse e reflexionar sobre tantas actuacións e as súas estratexias.
Da mesma forma que, con orgullo non disimulado, axencias internacionais e ongs multinacionais anuncian que son capaces de acudir en cuestión de horas a calquera punto do globo no que ten lugar un conflito, e situar nel persoal médico, enxeñeiros e especialistas en loxística, xunto coas súas medicinas, tendas de campaña e sacos de fariña, tamén son capaces de enviar eses mesmos equipos adonde faga falta se é que pasou un furacán, produciuse unha inundación ou, polo contrario, non chove nin gota dende fai meses. A Coordinadora de ONGDs -CONGDE- fixo notar nun comunicado feito público en marzo de 2000 que estas tiveron que facer fronte a un número crecente de emerxencias nos últimos tempos. Por elo trátase de reflexionar sobre se as ongs non están contribuíndo, precisamente polo seu aumento constante de eficacia a curto prazo para contribuír a aliviar desgracias -¿en que medida, en realidade?-, a erosionar o fin último de lograr o benestar global. Resulta polo menos estraño que a Organización Mundial da Saúde (OMS), nunha nota de prensa feita pública o 26 de xullo de 2000 -que se pode ver na súa páxina electrónica
A OMS afirma noutra das súas notas de prensa de 29 de xuño de 2000 que "25 millóns de dólares poderían evitar unha catástrofe sanitaria no corno de África azoutado pola seca". Se temos en conta que nesa zona, Etiopía, Eritrea, Kenia, Somalia, Sudán, Uganda e Yibuti viven entre 13 e 14 millóns de persoas, con dous dólares para cada un agora non haberá que enviar mañá ós "augadores sen fronteiras". Pero, enriba de que levan o auga, non van ser culpados estes por facer un traballo humanitario.
Canto máis potentes se fan as ongs, sobre todo canto máis notoriedade adquiren e asemella que se fan imprescindibles para salvar vidas e resolver problemas graves, a pesar de que os Estados son inmensamente máis potentes e agárdase deles que cumpran co manifestado na Carta e na Declaración, máis exposta segue a poboación pobre a esas catástrofes supostamente provocadas en exclusiva polas forzas da natureza. É inevitable pensar que nesta traxicomedia repetida ata a saciedade e á que non se lle ve o final, cada un escolleu un papel, que representa de acordo a un guión coñecido por todos, e que a uns non lles convén alterar porque non lles resulta rendible economicamente, ou sexa, por puro egoísmo, mentres que os outros non o abandonan porque non alcanzan a ver un mellor para eles mesmos, nin un fin á representación que non sexa máis prexudicial aínda para as vítimas.
Aínda que no caso de conflitos bélicos e emerxencias apréciase ben a sinrazón do statu quo, e por elo tomáronse aquí como exemplo, en realidade pódese observar que non son outra cousa que as situacións extremas dun sistema que é un continúo. En todas as partes deste prodúcese a mesma tensión. Se pensamos no SIDA, por exemplo, do que xa non hai dúbida sobre o seu impacto demoledor en África, resulta que outra vez imponse terca a sinrazón. O Banco Mundial calcula que África realizará un desembolso de 2.300 millóns de dólares ao ano na loita contra o sida, segundo recolle The Economist na páxina 14 da súa edición do 15 de xullo de 2000. Esta cifra, máis a que se adianta respecto do número de mortos dentro duns anos, similar á de habida na Segunda Guerra Mundial, e a astronómica das perdas económicas, así como a incalculable en canto ao sufrimento humano, fai pensar que non hai ong nin coalición de ongs no mundo enteiro que sexa capaz de curar sequera en parte esta sangría. Por outro lado, a actuación das institucións internacionais pode preverse polo anunciado: que o Banco Mundial vai destinar de momento 500 millóns de dólares a esta causa. Así que tamén pódese prever que tras esta cantidade inicial sairá máis adiante outra, similar ou máis reducida, pero nunca nin remotamente igual á que se precisa, en mans de "alguén sen fronteiras" para facer o que poidan.
Os datos e cifras que expresan a inxustiza do sistema son moi coñecidos. Incluso pódese acudir aos que publican as propias organizacións internacionais encargadas de velar polo cumprimento da Carta e a Declaración, porque chegan a recoñecer o fracaso do sistema, aínda que non entoan o mea culpa, e a veces sorprenden polo ton de sinceridade co que se refiren aos problemas de que se ocupan -sen arranxalos. Vexámolo a través da literatura gris de recente publicación. O Secretario Xeral das Nacións Unidas afirma que "o SIDA en África é tan grave que está causando unha crise social e económica, a cal á súa vez ameaza a estabilidade política". Pola súa parte, UNAIDS, a axencia das Nacións Unidas para o sida, faise eco e anuncia que "a enorme distancia que separa aos países ricos dos pobres nesta enfermidade, probablemente vai aumentar no próximo século".
Preocupada por este aviso, a UNCTAD, a Conferencia sobre Comercio e Desenvolvemento das Nacións Unidas, fai os seus propios estudios sobre como salvar esa distancia e calcula que "nos próximos 10 anos necesitaranse uns 20 mil millóns de dólares en axuda para que África escape da trampa da débeda". Como a UNESCO recoñece que sen ensinanza básica non hai saída da débeda nin desenvolvemento posible para ningún país, pois reuniu aos líderes do mundo en Dakar o pasado mes de abril de 2000 e declarou solemnemente -por se alguén non o sabía- que "todos os nenos, xoves e adultos, na súa condición de seres humanos, teñen dereito a beneficiarse dunha educación que satisfaga as súas necesidades básicas". Agora ben, o caso é que, segundo as súas palabras, "resulta inaceptable que no ano 2000 haxa aínda máis de 113 millóns de nenos sen acceso á ensinanza primaria e 880 millóns de adultos analfabetos".
A ninguén se lle escapa que a pobreza que resulte de todo o anterior producirá conflitos, pero aí está o ACNUR, o Alto Comisionado da Nacións Unidas para os Refuxiados, para avisar de que lles agarda moito traballo. Advirte a Alta Comisionada: "requírese unha estratexia preventiva para asegurar que a xente sexa capaz de vivir en paz (...) debemos intensificar os nosos esforzos para previr e resolver esas situacións". Non di quen nin cando traerá a solución, pero non hai que preocuparse porque o UNICEF xa nos avisa de que cara o ano 2010, as mortes infantís aumentarán, co que os nenos mortos non poderán converterse en refuxiados.
Os que sobrevivan poderán contar co Banco Mundial e o Fondo Monetario Internacional e os seus centos de programas de axuste estrutural, que se renovan ano tras ano dende fai cincuenta, cos resultados coñecidos. A pesar de todos estes esforzos do primeiro mundo, a cousa non asemella que se arranxe, segundo afírma a edición de 1999 do Informe sobre o Desenvolvemento Humano do UNDP, Programa das Nacións Unidas para o Desenvolvemento, que non se deu conta agora, senón que leva anos publicándoos: "os activos das tres persoas máis ricas do mundo son superiores ao produto interior bruto combinado dos países máis pobres e os seus 600 millóns de habitantes". Finalmente, hoxe día o que está de moda é a AOD dos países membros do CAD da OCDE, sécolas que significan algo pero que non merece a pena explicar, porque como di intermón, fundación para o terceiro mundo, no seu estudo nº 2 de novembro de 1998, o resultado final, coma sempre, é que "en 1997 produciuse unha drástica caída da axuda a nivel mundial", mentres que nese mesmo ano "os países de renda baixa devolveron 47.000 millóns de dólares como pago pola débeda, sustancialmente máis do que recibiron en concepto de axudas".
4. Conclusión: imponse un esforzo de sinceridade e de reflexión
Non hai dúbida de que as ongs denuncian o estado presente de inxustiza e violación dos dereitos humanos e ó tempo traballan con boa vontade e gran esforzo por cambialo. Nembargante, non asemella que teñan opción algunha para lograr un cambio de sistema co seu labor actual, e incluso asemella que corren o perigo de que este as absorba e pasen a formar parte del. En todo caso unha parte non influente, dende logo, xa que son un elemento marxinal se se pensa no que conseguiron. No peor dos casos pode que a súa labor sexa contraproducente para o que afirman querer conseguir. Con outras palabras, en canto á súa capacidade de "erradicar a pobreza", os datos presentados non deixan lugar a dúbidas. En canto aos seus obxectivos de "cambio social (...) xurdido da vontade colectiva", pode que estean traballando nunha dirección equivocada.
Aínda que non é razoable reprochar ás ongs que o seu obxectivo de eliminar a pobreza é inalcanzable coas súas actuacións, convén sen embargo que se teña presente esta imposibilidade, co fin de evitar o engano e a desilusión dos voluntarios. Ademais, o obxectivo educativo das súas actuacións corre o perigo de verse pervertido. Hai que admitir que o sistema, tal e como está concibido e como funciona, non admite a eliminación da pobreza sen máis: ou se cambia o sistema, ou a pobreza seguirá. Non existe un sen o outro. A pobreza non está aí porque si, é o sistema. Non se trata soamente de contribuír cunhas horas de traballo voluntario, ou cunha cota, nin de asinar peticións. Non se pode agardar que o sistema vaia cambiar cun movemento tan minoritario, non só polo número de membros e simpatizantes, e das súas actuacións, senón porque o resto do sistema, incluso eles mesmos -máis ou menos inadvertidamente- traballan a favor del.
Os voluntarios e os simpatizantes das ongs poden pensar que a súa contribución aos dereitos humanos consiste en realizar unha acción ou apoialas dalgunha maneira. O cambio social ao que estas aspiran, dende logo, non vai ter lugar unicamente coas súas actuacións. Pretender dulcificar o cambio social mediante estratexias paso a paso, mediante campañas suaves, mediante mensaxes indoloros, non só non serve á verdade, senón que non ten visos de alcanzar os obxectivos finais.
Hai que ser especialmente vixiantes cos medios, non vaia ser que ás ongs lles ocorra coma aos Estados, que cheguen a un punto en que se poida dicir delas o que advertiu Einstein, "perfección nos medios e confusión nos fins, na miña opinión, é o que asemella caracterizar a nosa época". Os Estados deseñaron todo tipo de instrumentos cada vez máis sofisticados e máis custosos para facer funcionar o mundo, pero o balance global é moi negativo. Hai que coidarse de que as ongs copien este comportamento. Igual que non son capaces nin se lles esixe emendar todo o que os Estados esnaquizan, empeñarse en chegar en horas a calquera recuncho do mundo non vai cambiar o sistema, nin tampouco recadar unha cantidade récord nun programa de televisión. Isto é precisamente o que lle convén ó sistema, que precisa as ongs igual que unha olla a presión precisa unha espita.
Nota: este artigo é unha versión de "The poor will always be with us -and so will NGOs" (Development in Practice, 15:2, 2005, 200-209) do mesmo autor.
(1) ONG : rematouse a festa
Agustín Velloso
Algunas consideraciones sobre el papel de las ONGs
Referencias (URL para referencias)
Comentarios
Comentar
Esta obra está baixo unha licencia de Creative Commons.
ADN.es Medio Oficial Premios Bitacoras 2008: